پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی

پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی

تحلیل وضعیت دیپلماسی رسانه‌ای ایران با تأکید بر تجربۀ شبکۀ الجزیره قطر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد رزمگاه 1
عباس اسدی 2
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد علوم ارتباطات اجتماعی، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صدا‌و‌سیما، قم، ایران
2 دانشیار دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
10.22034/cdrj.2025.524812.1048
چکیده
در دنیای به‌شدت به‌هم‌پیوستۀ امروز، دیپلماسی رسانه‌ای به‌مثابۀ یکی از ابزارهای قدرت نرم، نقشی کلیدی در پیشبرد اهداف سیاست خارجی ایفا می‌کند. این پژوهش با رویکرد کیفی و تحلیل تماتیک، وضعیت دیپلماسی رسانه‌ای جمهوری اسلامی ایران را با تأکید بر تجربۀ شبکه الجزیره قطر مورد بررسی قرار داده و داده‌ها را از طریق مصاحبه با سیزده متخصص گردآوری کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد دیپلماسی رسانه‌ای ایران با چالش‌هایی همچون غلبۀ نگاه امنیتی، رویکرد واکنشی به تحولات جهانی و ناتوانی در بهره‌گیری از ظرفیت‌های راهبردی مانند ایرانیان خارج از کشور روبه‌روست. همچنین ضعف در انطباق زبانی و فرهنگی پیام‌ها، موجب عدم درک درست پیام‌های رسانه‌ای ایران در سطح بین‌المللی شده است. بررسی تطبیقی با تجربۀ موفق قطر در دیپلماسی رسانه‌ای، نشان می‌دهد برخورداری از ساختاری منسجم، روایت هدفمند و فاصله گرفتن از تصدی‌گری دولتی، نقش مهمی در ارتقای جایگاه جهانی شبکه‌ای مانند الجزیره داشته است. در این چهارچوب، اکثریت مشارکت‌کنندگان بر ضرورت تحول در نقش دولت و حرکت از تصدی‌گری به تسهیل‌گری تأکید داشته‌اند. بهره‌گیری از رسانه‌های تعاملی، فناوری‌های نوین ارتباطی و داده‌کاوی برای تحلیل افکار عمومی، از جمله عوامل مؤثر در ارتقای کارآمدی دیپلماسی رسانه‌ای تلقی شده‌اند. در مجموع، شش مضمون فراگیر شناسایی شده که چهار مورد جنبۀ انتقادی دارند (چندپارگی سیاست‌گذاری، گسست روایی، ناهماهنگی ابزار و راهبرد، و ضعف منابع انسانی) و دو مضمون حاکی از پیشرفت تدریجی در روایت فرهنگی و ظهور نسل نو با رویکرد جهانی هستند.
کلیدواژه‌ها
دیپلماسی رسانه ای
قطر
قدرت نرم
ایران
فرهنگ رسانه ای

عنوان مقاله English

Analyzing the Status of Iran’s Media Diplomacy with an Emphasis on Al Jazeera’s Experience in Qatar

نویسندگان English

Mohammad Razmgah 1
Abbas Asadi 2
1 Master’s Graduate in Social Communication Sciences, Faculty of Religion and Media, IRIB University, Qom, Iran
2 Associate Professor, Faculty of Communication Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran, (Correspondence Author)
چکیده English

In today’s highly interconnected world, media diplomacy functions as a key instrument of soft power, playing a critical role in advancing foreign policy objectives. This study adopts a qualitative approach using thematic analysis to examine the state of the Islamic Republic of Iran’s media diplomacy, with a particular focus on the case of Al Jazeera in Qatar. Data were collected through semi-structured interviews with 13 experts in the field. Findings indicate that Iran’s media diplomacy faces several significant challenges, including a prevailing security-oriented mindset, reactive engagement with international developments, and insufficient use of strategic assets such as the Iranian diaspora. Furthermore, linguistic and cultural misalignment in messaging has hindered effective international communication. A comparative analysis of Qatar’s successful media diplomacy experience shows that a coherent structure, purposeful narrative, and a shift away from state-centered control toward facilitation have played a crucial role in elevating Al Jazeera’s global standing. In this context, the majority of participants emphasized the necessity of redefining the state’s role-from direct control to strategic facilitation. Participants also highlighted the importance of adopting interactive media platforms, advanced communication technologies, and data analytics to better engage and understand global audiences. Overall, six overarching themes were identified-four of which underscore structural and operational shortcomings (fragmented policymaking, narrative discontinuity, strategic-tool misalignment, and human resource deficiencies) , while two reflect gradual progress, including the emergence of a new generation with a global orientation and improvements in cultural storytelling.


کلیدواژه‌ها English

Media diplomacy
Qatar
soft power
Iran
media culture
فهرست منابع
اصغری ثانی، حسن (۱۳۹۰). ارزیابی قدرت نرم قطر. تهران: ابرار معاصر.
بشیر، حسن (1395). دیپلماسی گفتمانی تعامل سیاست، فرهنگ و ارتباطات. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
خیرخواه، سخاوت؛ طباطبایی‌پناه، سیدعلی؛ سلطانی، علیرضا و شیرزاد، حمیدرضا (1402). «آسیب‌شناسی ظرفیت‌های دیپلماسی رسانه‌ای در مناسبات اقتصادی و تجاری ایران با کشورهای همسایه». فصلنامه روابط خارجی، سال پانزدهم، شماره اول (پیاپی 57)، بهار 1402، صص 172-143.
خرازی آذر، رها (1394). «دیپلماسی رسانه‌ای، توان نوین استراتژیک کشورها»، نشریۀ مطالعات رسانه‌ای، سال دهم، شماره 29، تابستان 1394، صص 122-113.
رهبر، عباسعلی؛ گلشاهی، محمدمهدی (1401). «بایسته‌های دیپلماسی رسانه‌ای جمهوری اسلامی ایران در چهارچوب سیاست موازنه قوا در دوران پسابرجام». فصلنامه علمی وسایل ارتباط‌جمعی ـ رسانه، سال سی‌و‌سوم، شماره 3، پیاپی 128، آبان 1401، صص 132-111.
شیخ‌الاسلامی، محمدحسن؛ نوری، حامد (1396). دیپلماسی عمومی. ج1. تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
شفیعی سروستانی، مریم؛ روشندل اربطانی، طاهر؛ شریفی، سید مهدی؛ نوربخش، یونس (1399). «الگوی مطلوب دیپلماسی رسانه‌ای در وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، سال پانزدهم، شماره 4، پیاپی 60، آذر 1399، صص 241-217.
صادق‌زاده، محمدعلی (1402). «دیپلماسی رسانه‌ای با تأکید بر دیدگاه‌های مقام معظم رهبری». حکومت اسلامی، سال بیست‌و‌هشتم، شماره 4، پیاپی 110، اسفند 1402، صص 142-111.
عباس‌زاده، محمد (1391). «تأملی بر اعتبار و پایایی در تحقیقات کیفی». جامعه‌شناسی کاربردی، سال بیست‌و‌سوم، شماره اول، پیاپی 1، خرداد 1391، صص 34-19.
قرائتی، علیرضا؛ سلطانی‌فر، محمد؛ ارمغان، سیمین؛ صالحی، علی‌اکبر و احمدزاده کرمانی، روح‌الله (1401). «بررسی آثار دیپلماسی رسانه‌ای ادراک‌شده بر صنعت گردشگری». فصلنامه فرایند مدیریت توسعه، سال سی‌و‌پنجم، شماره 4، پیاپی 122، زمستان 1401، صص 201-175.
مؤذن، کاظم (1391). «بررسی و تحلیل رابطۀ بازنمایی رسانه‌ای و دیپلماسی رسانه‌ای». نامۀ فرهنگ و ارتباطات، سال چهارم، شماره 6، پیاپی 7، بهار و زمستان 1391، صص 196-171.
نعمتی انارکی، داوود (1399). «مقایسۀ فضای ارتباطات سیاسی و رسانه‌ای دوران جنگ سرد و عصر کنونی». پژوهش‌نامه رسانه بین‌الملل، سال پنجم، شماره 5، بهار و تابستان 1399، صص 62-39.
 
Armitage, Richard Lee, & Nye, Joseph Samuel, Jr. (2007). Smart power: Toward a prudent foreign policy for America. Center for Strategic and International Studies.
Abdul-Nabi, Zainab (2017). “Al-Jazeera’s relationship with Qatar before and after Arab Spring: Effective public diplomacy or blatant propaganda?”. Arab Media & Society, 24, pp. 1-21.
Baraldi, Claudio (2006). “New Forms of Intercultural Communication in a Globalized World”. International Communication Gazette, 68 (1), pp. 53-69.
Braun, Virginia; Clarke, Victoria (2006). “Using thematic analysis in psychology”. Qualitative Research in Psychology, 3, pp. 77-101.
Cherkaoui, Tarek (2018). “Qatar’s public diplomacy, international broadcasting, and the Gulf Crisis”. Rising Powers Quarterly, 3 (3), 127-149.
Cohen, Yoel (1986). Media Diplomacy: The Foreign Office in the Mass Communications Age. London: Frank Cass.
Cull, Nicholas J (2008). “Public Diplomacy: Taxonomies and Histories”. The Annals of the American Academy of Political and Social Science, 616 (1), pp. 31-54.
Ebo, E. (1996) “Media Diplomacy and Foreign Policy: Toward a Theoretical Framework”. In: A. Malek (ed.) News Media and Foreign Relations, Norwood, NJ: Albex, pp. 43-57.
Gilboa, Eytan (2001). “Diplomacy in the Media Age: Three Models of Uses and Effects”. Diplomacy and Statecraft, 12 (2), pp. 1-28.
Jiang, Ying, & Wang, Dong (2022). “Characteristics and experiences of contemporary media diplomacy: A case study of Al Jazeera in Qatar”. Pakistan Journal of International Affairs, 5 (3), pp. 127-138.
Lim, Young-Jin (2017). “Conceptual Models of Media Diplomacy: For the Resolution of International Communication Conflict”. Outlook on Communication, 7 (1), pp. 11-21.
Medahatadi, Ghazaleh & Szpunar, Paul M. (2022). “Soft News in Soft War: Maximum Pressure, Voice of America, and Outrage Media in Iran”. The International Communication Gazette, 84 (7-8), pp. 1-20.
McGann, James G. (2020). Global Go To Think Tank Index Report. TTCSP Global Go To Think Tank Index Reports, (No. 17). University of Pennsylvania.
Nye, Joseph Samuel, Jr. (1990). Bound to Lead: The Changing Nature of American Power. New York: Basic Books.
Nye, Joseph Samuel, Jr. (2008). “Public diplomacy and soft power”. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 616 (1), pp. 94-109.
Nye, Joseph Samuel, Jr. (2011). The Future of Power. New York: PublicAffairs.
Peres, Renana; Talwar, Sunali; Alter, Liav; Elhanan, Michal, & Friedmann, Yuval (2020). “Narrowband Influencers and Global Icons: Universality and Media Compatibility in the Communication Patterns of Political Leaders Worldwide”. Journal of International Marketing, 28 (1), pp. 48-65.
Ramaprasad, J. (1983). “Media Diplomacy: In Search of a Definition”. Gazette, Vol. 31, 1983, pp. 69-75.
Shinar, Dov (2000). “Media Diplomacy and Peace Talk: The Middle East and Northern Ireland”. Gazette (Leiden, Netherlands), 62 (2), pp. 83-97.
Saunders, Robert A. (2008). The Many Faces of Sacha Baron Cohen: Politics, Parody, and the Battle over Borat. Rowman & Littlefield.
Samuel-Azran, Tal (2013). “Al-Jazeera, Qatar, and new tactics in state-sponsored media diplomacy”. American Behavioral Scientist, 57 (9), pp. 1239-1311.
Xu, Cheng (2023). “Diplomacy in a Social Media Environment: The Bargaining Model Revisited.” Canadian Foreign Policy Journal, 30 (2), pp. 43-129.
Yemets, Valentyna (2024). “The role of media diplomacy in shaping the state’s international image”. Language-Culture-Politics, 1, pp. 133-145.

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 31 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 06 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 06 مهر 1404