https://cdrj.icro.ir/ پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://cdrj.icro.ir/article_239366.html این مقاله با اتخاذ رویکردی فلسفی و با تکیه بر مبانی معرفتی و هستی‌شناختی قرآن کریم، تلاش دارد تا مفهوم دیپلماسی قرآنی را به‌‌مثابه یک منظومه تمدنی در سامان‌دهی مناسبات بین‌المللی صورت‌بندی کند. پرسش محوری آن است که چگونه می‌توان الگویی دیپلماتیک مبتنی‌بر عقلانیت وحیانی، حکمت قدسی و معنویت توحیدی استخراج کرد که در تقابل با مادی‌گرایی هستی‌شناسانه و مبانی قدرت‌محور گفتمان‌های مسلط قرار گیرد. پژوهش حاضر کیفی و با اتخاذ رویکرد هرمنوتیکی ـ تأویلی، از رهگذر تحلیل متون وحیانی و مصادیق عینی کنش هرمنوتیکی در بسترهای جغرافیایی متنوع همچون افریقا، آسیا و اروپا، به تبیین بنیان‌های این مدل پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهند دیپلماسی قرآنی در سطح نظری بر اصولی چون هستی‌شناسی وحیانی، عقلانیت تأویلی و اخلاق تعامل‌محور استوار است. در ساحت عمل، این دیپلماسی با بهره‌گیری از زیباشناسی قُدسی، مناسک هنری و هرمنوتیک اقناع، به کنشی جهانی برای تفاهم میان‌فرهنگی تبدیل می‌شود. برای غلبه بر چالش‌های اجرایی و عملیاتی‌سازی این الگو، راهبردهایی کلان از سطح فردی تا سطح موضوعی و نهادی مانند پرورش «دیپلمات قرآنی»، تأکید بر گفتمان‌های مشترک و تأسیس «مجلس قرآنی جهان اسلام» پیشنهاد شده است. این مدل افقی را به بازسازی هویت امت اسلامی و مواجهه با بحران معنازدایی مدرنیته می‌گشاید. https://cdrj.icro.ir/article_239368.html این مقاله به بررسی نقش پارادیپلماسی فرهنگی در بازتعریف گفتمان ایران‌شناسی به‌عنوان حوزه‌ای میان‌رشته‌ای می‌پردازد که تحت تأثیر روایت‌های شرق‌شناسانه و یک‌سونگر قرار دارد. با توجه به چالش‌های بازنمایی هویت ایرانی در عرصۀ جهانی، پژوهش حاضر به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه پارادیپلماسی فرهنگی می‌تواند از طریق کنشگران غیردولتی و شبکه‌های بین‌المللی، گفتمان ایران‌شناسی را به‌صورت پویا و چندصدایی بازتعریف کند. مقاله از نظریۀ بازنمایی استوارت هال بهره می‌گیرد که برساخت اجتماعی معنا را در چهارچوب گفتمان‌های قدرت تحلیل می‌کند. از دید هال، بازنمایی فرهنگی نه انعکاس واقعیت، بلکه فرایندی فعال است که از طریق نظام‌های نشانه‌ای، هویت‌ها و روابط قدرت را شکل می‌دهد. در پاسخ یافته‌های مقاله بر این موارد تأکید دارد: پارادیپلماسی فرهنگی به‌عنوان دیپلماسی غیررسمی، با ابزارهایی چون تبادلات هنری و علمی، روایت‌های تک‌بعدی از ایران را اصلاح می‌کند. راهکارهای عملی شامل دیپلماسی شهری، پلتفرم‌های دیجیتال و تقویت شبکه‌های علمی غیردولتی است. پارادیپلماسی فرهنگی می‌تواند گفتمان ایران‌شناسی را از انحصار روایت‌های سیاسی و شرق‌شناسانه خارج کند. روش پژوهشی نوشتار حاضر به‌صورت کیفی با رویکرد مطالعۀ موردی با استفاده از ابزار مطالعات کتابخانه‌ای و اسناد دست‌اول و معتبر است. https://cdrj.icro.ir/article_239369.html پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در سال 2002 در ترکیه استفاده از منابع قدرت نرم در جهت تامین منافع ملی این کشور بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت و در این راستا، توجه به ظرفیت‌های دینی و مذهبی در عرصۀ بین‌المللی جایگاه پررنگی در سیاست خارجی ترکیه یافت. پرسش اصلی پژوهش این است که اهداف سیاستی دیپلماسی دینی در جهت توسعۀ قدرت نرم ترکیه در دورۀ حزب عدالت و توسعه چیست؟ مبانی نظری پژوهش بر پایۀ مفهوم قدرت نرم جوزف نای و دیپلماسی دینی به‌عنوان زیرمجموعۀ دیپلماسی فرهنگی با اهداف تعاملی، نفوذ و اثرگذاری بر اساس اشتراک‌های دینی استوار است. برای پاسخ به سؤال اصلی براساس رویکرد کیفی، داده‌ها از روش کتابخانه‏ای، اسنادی و مصاحبۀ نیمه‌ساخت‌یافته و ساخت‌نیافته جمع‌آوری شده‌اند. تحلیل داده‌های مصاحبه با روش تحلیل مضمون براون و کلارک انجام گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهند اهداف سیاستی دیپلماسی دینی ترکیه شامل احیای قدرت نرم منطقه‌ای از طریق میراث عثمانی، بازسازی مشروعیت دینی در جهان اسلام و ارائۀ الگوی «اسلام مدرن ترکی» به‌عنوان منبع قدرت نرم جهانی و نیز صیانت از هویت دینی دیاسپورای ترک است. سازمان دیانت ترکیه به عنوان متولی اصلی، با همکاری نهادهایی مانند بنیاد معارف و دیتیب، این اهداف را پیگیری می‌کند. در مجموع دیپلماسی دینی ترکیه رویکردی چندبعدی و مخاطب‌محور برای بسط قدرت نرم است که بر تمرکز مدیریتی، فعالیت‌های بشردوستانه و فرهنگی تکیه دارد و منافع سیاسی ـ اقتصادی را تأمین می‌کند. https://cdrj.icro.ir/article_239365.html پرسش از آینده در جهان عرب، ریشه در تاریخ پیچیده و تمدنی این منطقه دارد و بدون شناخت موقعیت کنونی و دوگانگی‌های فکری، قابل درک نیست. این مقاله به بررسی چالش‌های آینده‌پژوهی در جهان عرب پرداخته و رابطۀ آن را با تاریخ، تمدن و میراث فرهنگی تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند از زمان مواجهه با تمدن غرب، جهان عرب با مشکلاتی چون پراکندگی جغرافیایی، استبداد فکری و سلطۀ تاریخ بر اندیشه مواجه شده است. این عوامل همراه با تأثیر مداخله‌های خارجی و پروژه‌های استعماری مانع شکل‌گیری گفتمانی منسجم برای آینده‌پژوهی شده‌اند. نخبگان عرب اگرچه تلاش‌هایی برای ترسیم چشم‌انداز آینده انجام داده‌اند، اما به دلیل نبود نگرش راهبردی و محدودیت‌های سیاسی، به نتیجه‌ای مشترک و عملی نرسیده‌اند. مقاله تأکید می‌کند آینده‌پژوهی در این منطقه، بیش از آنکه از نیازهای بومی سرچشمه بگیرد، تحت تأثیر گفتمان خارجی قرار گرفته و به «استعمار آینده» انجامیده است. در نتیجه آیندۀ جهان عرب همچنان مبهم مانده و نیازمند بازنگری در رویکردهای فکری و تمدنی است تا بتواند از تاریخ خود درس گرفته و به‌سوی چشم‌اندازی روشن حرکت کند. https://cdrj.icro.ir/article_239370.html   حضور مهاجران افغان در شهر قم، به دلیل اشتراک‌های تاریخی، زبانی و مذهبی، از‌یک‌سو فرصت‌های تعامل و همگرایی ایجاد کرده و از‌سوی‌دیگر چالش‌های هویتی، فرهنگی و اجتماعی فراوانی به همراه داشته است. پژوهش حاضر با هدف شناخت بهتر و تسهیل مناسبات میان‌فرهنگی افغان‌ها و شهروندان قمی از نظریه هم‌فرهنگی اورب که رفتار گروه‌های اقلیت در مواجهه با گروه‌های غالب را در سه استراتژی اصلی (انطباق، سازش، جداسازی) و در سطوح مختلف (منفعل، فعال، بیش‌فعال) تحلیل می‌کند، بهره برده است. در این پژوهش مهاجران افغان به‌عنوان گروه اقلیت و شهروندان قمی به‌عنوان گروه غالب در نظر گرفته شدند. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد کیفی است. با روش پدیدارشناسانه با سی نفر از مهاجران افغان مقیم قم مصاحبه شد تا جهت‌گیری‌های ارتباطی‌شان بر اساس نظریۀ اورب تحلیل شود. نتایج نشان داد مهاجران افغان در تعامل با شهروندان قمی جهت‌گیری‌های ارتباطی‌ متنوعی اتخاذ می‌کنند. رویکرد مهاجران با سابقه و سن بالا و با تجربۀ خاطرات تلخ، سازش‌کارانه از نوع‌ منفعل‌ است. افراد کم‌سن‌تر، رویکردهایی چــون سـازش منفعل و فعال و انطباق منفعل و فعال را پیش‌ گرفتند‌. نسل‌های جدیدتر در پی رویکردهای فوق‌ یا رویکرد جدید خارج از رویکردهای متصور در نظریۀ هم‌فرهنگی اورب‌ و با عنوان انطباق کامل هستند؛ نسلی که قصد ساختن جامعه‌ای همگرا دارنـد، آن‌ها به‌دنبال تـحول در‌ نـوع‌ نـگرش‌ جامعۀ میزبان هستند تا بتوانند بهتر از نسل‌های پیشینشان زندگی کنند. https://cdrj.icro.ir/article_239367.html دیپلماسی علم و فناوری به‌عنوان مفهومی میان‌رشته‌ای، در دهۀ اخیر به یکی از محورهای کلیدی در روابط بین‌الملل و سیاست‌گذاری علمی تبدیل شده که ظرفیت برندسازی کشورها را دارد. این حوزه موضوعاتی از علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، علوم ارتباطات، حقوق، روان‌شناسی، اقتصاد و روابط بین‌الملل را در‌بر‌می‌گیرد و هدف آن شناسایی مسائل و ارائۀ راهکارهایی برای رفع کاستی‌های پژوهشی، سیاست‌گذاری و تقویت برندسازی است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش مرور نظام‌مند، به طبقه‌بندی تحقیقات انجام‌شده و تحلیل موضوع‌های مطرح‌شده در هر دسته پرداخته است. این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر داده‌ها ترکیبی از روش‌های کمّی و کیفی است که با استفاده از داده‌های استخراج‌شده از نشریه‌های داخلی ایران انجام شده است.نتایج نشان‌دهندۀ تنوع رویکردهای نظری و روش‌های پژوهشی شامل نمونه‌گیری کمّی و کیفی و بهره‌گیری از روش‌های آماری و تحلیل مضمون است. رشد چشمگیر مقالات این حوزه در دو دهۀ اخیر، به‌ویژه با مشارکت پژوهشگران جوان در رشته‌های مختلف، نشان‌دهندۀ توجه فزاینده به این موضوع در راستای برندسازی است. تحلیل مضمون پژوهش‌ها پنج مقولۀ اصلی را شناسایی کرد: علل تأثیرگذار، چیستی (ماهیت)، چرایی (اهداف)، چگونگی (ملاحظات پیاده‌سازی) و تأثیر (پیامدها). باوجود پیشرفت ادبیات این حوزه، فقدان چهارچوب نظری یکپارچه همچنان چالش اصلی در فهم و اجرای دیپلماسی و برندسازی علم و فناوری است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنایی برای تدوین راهبردهای جامع در بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فناورانه در سطوح ملی و فراملی فراهم کند و جایگاه علمی کشور را در جهت برندسازی آن در سطح جهانی ارتقا دهد.نتایج فراتحلیل نشان‌دهنده تنوع رویکردهای نظری و روش‌های پژوهشی، شامل نمونه‌گیری کمی و کیفی و بهره‌گیری از روش‌های آماری و تحلیل مضمون است. رشد چشمگیر مقالات این حوزه در دو دهه اخیر، به‌ویژه با مشارکت پژوهشگران جوان در رشته‌های مختلف، نشان‌دهنده توجه فزاینده به این موضوع در راستای برندسازی است. تحلیل مضمون پژوهش‌ها پنج مقوله اصلی را شناسایی کرد: علل تأثیرگذار، چیستی (ماهیت)، چرایی (اهداف)، چگونگی (ملاحظات پیاده‌سازی) و تأثیر (پیامدها). با وجود پیشرفت ادبیات این حوزه، فقدان چارچوب نظری یکپارچه همچنان چالش اصلی در فهم و اجرای دیپلماسی و برندسازی علم و فناوری است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنایی برای تدوین راهبردهای جامع در بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فناورانه در سطوح ملی و فراملی فراهم کند، جایگاه علمی کشور را در جهت برندسازی آن در سطح جهانی ارتقا دهد. https://cdrj.icro.ir/article_243090.html در فضای رقابتی نظام بین‌الملل، دیپلماسی فرهنگی به‌عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای قدرت نرم، نقش مهمی در شکل‌دهی به روابط پایدار میان دولت‌ها و ملت‌ها ایفا می‌کند. با این حال، کاربست الگوهای مسلط غرب‌محور در تعاملات فرهنگی، ظرفیت‌های مستقل و ضدسلطه را با محدودیت مواجه ساخته است. مسئله این پژوهش آن است که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از یک الگوی ارتباطات میان‌فرهنگی قرآنی، از ادبیات مقاومت ونزوئلا به‌عنوان ظرفیتی راهبردی در جهت تقویت دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران استفاده کرد. چارچوب نظری مقاله بر مفاهیم قرآنی تعارف، استماع، گشودگی نسبت به دیگری و هم‌شناسی فرهنگی استوار است که امکان تعامل فرهنگی فعال را در عین حفظ مرزهای هویتی و نفی سلطه فراهم می‌سازد. پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و بر پایه تحلیل مصاحبه‌ها و مطالعات اسنادی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ادبیات مقاومت ونزوئلا با بازنمایی مضامینی چون استعمارستیزی، عدالت‌خواهی، هویت ملی و مقاومت در برابر امپریالیسم، ظرفیت بالایی برای تبدیل‌شدن به ابزار دیپلماسی فرهنگی میان ایران و ونزوئلا دارد. نتایج حاکی از آن است که سیاست‌گذاری هدفمند در حوزه ترجمه، نشر و تبادل این آثار می‌تواند به تعمیق روابط فرهنگی دوجانبه، هم‌افزایی گفتمان مقاومت و تقویت جایگاه ایران در دیپلماسی فرهنگی جنوب–جنوب منجر شود.