پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی

پژوهشنامه دیپلماسی فرهنگی

تحلیل ظرفیت زیارت اربعین در دیپلماسی فرهنگی و گفتمان‌سازی جهانی مهدویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایران
چکیده
زیارت اربعین، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین رخدادهای مذهبی جهان اسلام، دارای ظرفیت‌های فراوانی در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و دینی است که می‌تواند همچون ابزاری مؤثر در دیپلماسی فرهنگی و گفتمان‌سازی جهانی مهدویت به کار گرفته شود. چهارچوب نظری این پژوهش بر ترکیب نظریه‌های کنش آیینی، هویت اجتماعی، نمادپردازی فرهنگی، قدرت نرم و فضای عمومی استوار است که همگی در تبیین ظرفیت زیارت اربعین برای دیپلماسی فرهنگی و گفتمان‌سازی جهانی مهدویت به‌کار گرفته شده‌اند. این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، ظرفیت‌های زیارت اربعین را از دو بُعد متن زیارت و پیاده‌روی میلیونی آن بررسی می‌کند و نشان می‌دهد متن زیارت اربعین با تأکید بر مفاهیمی همچون عدالت، امید به ظهور امام زمان(4) و ارتباط میان قیام عاشورا و انتظار فرج، نقش مهمی در تقویت فرهنگ انتظار فعال دارد. همچنین، پیاده‌روی اربعین به عنوان تجمعی عظیم و فرافرهنگی، زمینه‌ساز گسترش پیام‌های مهدوی و وحدت اسلامی در سطح جهانی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد بهره‌برداری هوشمندانه و نظام‌مند از این ظرفیت‌ها می‌تواند به توسعۀ دیپلماسی فرهنگی اسلامی و ترویج گفتمان مهدویت کمک شایانی کند که البته نیازمند برنامه‌ریزی، آموزش و رفع موانع فرهنگی و امنیتی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Capacity of Arbaeen Pilgrimage in Cultural Diplomacy and the Global Discourse Formation of Mahdism

نویسنده English

Mohammad Marefat
Associate Professor, Department of Theology and Islamic Studies, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Arbaeen pilgrimage, as one of the most significant and largest religious events in the Islamic world, possesses extensive cultural, social, and religious capacities that can be effectively utilized as tools for cultural diplomacy and the global discourse on Mahdism. The theoretical framework of this study is based on an integration of ritual action theory, social identity theory, cultural symbolism, soft power, and the concept of the public sphere, all of which are employed to explain the potential of the Arbaeen pilgrimage in promoting cultural diplomacy and advancing the global Mahdist discourse. Employing a descriptive-analytical approach, this study examines the capacities of Arba’een from two dimensions: the pilgrimage texts and the mass walk itself. The findings indicate that the Arbaeen texts, emphasizing concepts such as justice, hope in the appearance of Imam Mahdi (may Allah hasten his reappearance) , and the connection between the Ashura uprising and the anticipation of the Mahdi’s emergence, play a crucial role in strengthening an active culture of expectation. Moreover, the Arbaeen walk, as a massive and transcultural gathering, provides a platform for disseminating Mahdist messages and fostering global Islamic unity. The study concludes that the intelligent and systematic utilization of these capacities can significantly contribute to the development of Islamic cultural diplomacy and the promotion of Mahdist discourse, though it requires careful planning, education, and the removal of cultural and security obstacles.

کلیدواژه‌ها English

Arbaeen pilgrimage
Arbaeen walk
Mahdism
culture of expectation
cultural diplomacy
global discourse formation
Islamic unity
فهرست منابع
قرآن کریم.
آصفی، محمدمهدی (1393). در مکتب عاشورا. ترجمۀ عبدالله امینی‌پور. قم: بوستان کتاب.
احمدی بیغش، فاطمه (1404). «ارتباط سلامت معنوی با سلامت اجتماعی در راهپیمایان اربعین حسینی». پژوهش‌نامه معارف حسینی، سال دهم، شماره 37، بهار 1404، صص 64-47.
ابن‌بابویه، محمد بن علی‏ (1385). علل الشرائع‏. قم: داوری.
ابن‌بابویه، محمد بن علی‏ (1395). کمال الدین و تمام النعمة. محقق: غفاری، علی‌اکبر. تهران: اسلامیه‏.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد (1356). کامل الزیارات‏. محقق: امینی، عبدالحسین‏. نجف اشرف‏: دار المرتضویة.
الهی‌نژاد، حسین (1401). مهدویت‌پژوهی؛ مسئله‌شناسی، معرفت‌شناسی و مبانی‌شناسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان‏ (1413). مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
بصیری، محمدعلی؛ احسانی فرید، مینا؛ حسینی کندلجی، میرهادی (1392). «نقش گردشگری دینی در دیپلماسی فرهنگی و وحدت جهان اسلام». پژوهش‌های روابط بین‌الملل، سال سوم، شماره ۴، پیاپی 10، زمستان 1392، صص 82-61.
پورامینی، محمدحسین (1401). «دیپلماسی زیارت و نقش آن در تقویت همبستگی و همگرایی جهان اسلام». فرهنگ زیارت، سال سیزدهم، شماره 53، بهمن 1401، صص 146-123.
تاج‌بخش، غلامرضا (1403). «پیاده‌روی اربعین حسینی به‌مثابۀ عنصر تحکیم و همبستگی امت اسلامی». پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، سال چهاردهم، شماره 53، اسفند 1403، صص 148-125.
جعفری هرندی، رضا؛ نصر اصفهانی، احمدرضا (1387). «تحلیل محتوا روشی پرکاربرد در مطالعات علوم اجتماعی، رفتاری و انسانی». حوزه و دانشگاه (روش‌شناسی علوم انسانی)، سال چهاردهم، شماره 55، تابستان 1387، صص 58-33.
دهشیری، محمدرضا (1390). «حکمت اسلامی و رویکرد تمدنی به دیپلماسی فرهنگی». مطالعات روابط فرهنگی بین‌الملل، سال اول، پیششماره 3، مرداد 1390، صص 39-30.
سامانی، سید محمود (1397). «کارکردهای سیاسی اجتماعی و فرهنگی اربعین حسینی». فصلنامه فرهنگ زیارت، سال نهم، شماره 35، تیر 1397، صص 56-37.
سعیدی، روح‌الامین (1403). «مناسک اربعین و ایدۀ گذار به جامعۀ مشترک فراملی؛ رویکردی جهان‌وطن‌گرا». پژوهش‌نامه دیپلماسی فرهنگی، سال اول، شماره 1، خرداد 1403، صص 50-31.
سهرابی‌ مشتقین، فرامرز (1391). مهدویت و فلسفه تاریخ. تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه و مؤسسه آینده روشن.
شجاعی، محمدصادق (1399). «روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا». مطالعات اسلام و روان‌شناسی، سال چهاردهم، شماره 27، مهر 1399، صص 73-41.
طباطبایی، سید محمدحسین‏ (1390). المیزان فی تفسیر القرآن‏. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
مریجی، شمس‌اله (1401). «تبیین جامعه‌شناختی زیارت اربعین و کارکردهای اجتماعی آن». اسلام و مطالعات اجتماعی، سال دهم، شماره 2، پیاپی 38، مهر 1401، صص 32-7.
مطهری، مرتضی (1377). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مفید، محمد بن محمد (1413). کتاب المزار. محقق: محمدباقر ابطحی. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید(;)‏.
فرهنگی، علی‌اکبر؛ صفرزاده، حسین (1393). روش‌های تحقیق در علوم انسانی. تهران: برایند پویش.
قمی، عباس (1397). مفاتیح الجنان. مترجم: الهی‌قمشه‌ای، مهدی. قم: زائر آستان مقدس قم.
نقیبی، سید ابوالقاسم (1398). روش تحقیق در علوم اسلامی. تهران: دانشگاه پیام نور.
Anderson, B. (1991). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso.
Creswell, J. W. (2018). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches (4th ed.). Sage Publications.
Durkheim, E. (2001). The Elementary Forms of Religious Life (K. E. Fields, Trans.). Oxford University Press (Original work published 1912).
Fraser, N. (2007). Transnationalizing the Public Sphere. Polity Press.
Geertz, C. (1973). The Interpretation of Cultures. Basic Books.
Habermas, J. (1989). The Structural Transformation of the Public Sphere. MIT Press.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G (1985). Naturalistic Inquiry. Sage Publications.
Melissen, J. (Ed.) (2005). The New Public Diplomacy: Soft Power in International Relations. Palgrave Macmillan.
Nye, J. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs.
Patton, M. Q. (1999). “Enhancing the Quality and Credibility of Qualitative Analysis”. Health Services Research, 34 (5), pp. 1189-1208.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). “An Integrative Theory of Intergroup Conflict”. In W. Austin & S. Worchel (Eds.), The Social Psychology of Intergroup Relations (pp. 33-47). Brooks/Cole.

  • تاریخ دریافت 22 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 01 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 03 شهریور 1404
  • تاریخ اولین انتشار 06 مهر 1404